# Uitstervende dieren in 1930: de radiolezing van J.J. Tesch In het Noord-Hollands Archief ligt een handgeschreven radiolezing uit 1930. Zoöloog en visserij-onderzoeker J.J. Tesch vertelde scholieren via de A.V.R.O. over de reuzen-alk, de wisent, de kiwi en de kakapo, en durfde niet te voorspellen hoe de wereld er over een of twee eeuwen uit zou zien. De eerste eeuw is bijna om. Het pareltje is te zien tot en met 23 oktober. *2026-10-20 · historie · bron: HRLM 105, september-oktober 2026 · https://hrlm.blog/2026/10/20/pareltjes-wij-leefden-hier/* Vrijdagmiddag 6 juni 1930, rond kwart voor drie. Op radiozender A.V.R.O. sluit Johan Jacob Tesch een lezing voor scholieren af. Beschermde gebieden zijn er gelukkig, zegt hij, maar over de verre toekomst wil hij niet nadenken: "Maar hoe de wereld er over een of twee eeuwen uit zal zien: het is beter ons daarin maar niet te verdiepen." Bijna een eeuw later, over vier jaar precies, krijgt die zin een bijzondere lading. De lezing 'Uitstervende dieren II' is bewaard als handgeschreven tekst van tien kantjes, aan de correcties te zien een bijna definitieve versie. Een geluidsopname is voor zover bekend niet overgebleven. Het manuscript ligt als los stuk in het archief van het Rijksinstituut voor Biologisch Visserij Onderzoek, waar Tesch Hoofd Visserij was, en lijkt daar toevallig in terechtgekomen. De Nieuwe Haarlemsche Courant kondigde de uitzending op 5 juni 1930 aan. ## Acht uitzendingen voor scholen Tesch sprak tussen 1929 en 1931 in een reeks van acht uitzendingen 'voor scholen' op de vrijdagmiddag. Alleen van dit deel is de tekst bekend; volgens de krantenaankondigingen ging het andere keren over diepzeevissen, vaderzorg bij dieren en 'reuzen-inktvisschen en andere zeemonsters'. Uitstervende dieren was een tweeluik: deel I over de dodo, deel II over minder bekende soorten. ## Was de reuzen-alk uitgestorven? Tesch verbindt de dieren die rond 1930 ernstig bedreigd waren met soorten die de mens al had uitgeroeid: de oeros, Steller's zeekoe en de reuzen-alk, een zeevogel van 75 centimeter die niet kon vliegen, vooral tussen Schotland en IJsland leefde en af en toe als wintergast in de Noordzee kwam. De laatste bekende reuzen-alk werd in 1844 gedood, maar in 1930 bestond daar nog onzekerheid over. Twee Noren beweerden het jaar ervoor op de Lofoten een levend exemplaar te hebben gezien. Tesch hield hoop, al vreesde hij dat verzamelaars, gelokt door hoge beloningen, de laatste dieren alsnog zouden opjagen. Nu weten we dat die van 1844 inderdaad de laatste was. ## Kiwi, kakapo en wisent Andere soorten stonden op een keerpunt. De wisent was in 1930 in het wild uitgestorven, met een wereldpopulatie van circa 60. De laatste wilde kuddes zaten in Litouwen en de Kaukasus, schrijft Tesch, tot de oorlog van 1914-1918 daar bijna alles vernietigde. Dierentuin Artis zette zich in voor de soort; de geboortes van wisentkalfjes in Amsterdam haalden in 1934 en 1935 geregeld het nieuws. Dat beschermingsplan bleek cruciaal: sinds 2007 kunnen duinwandelaars uit Haarlem wisenten met eigen ogen zien in de Kennemerduinen. Over de kiwi was Tesch somber: zonder gebieden waar verwilderde honden en katten streng geweerd worden, zou hij binnen korte tijd uitsterven. De kakapo, de niet-vliegende 'uilen-papegaai' van Nieuw-Zeeland, was volgens hem al zo goed als uitgeroeid, omdat huisdieren er overal jacht op maakten. De luisteraars van toen zou je graag vertellen dat de kiwi, hoewel bedreigd, nog altijd rondstapt, en dat de kakapo, in 1974 uitgestorven gewaand, dankzij een beschermingsprogramma op roofdiervrije eilanden weer exponentieel in aantal groeit. ## Wie was Tesch? J.J. Tesch (1877-1954) is weinig onderzocht als stem in de Nederlandse natuurbescherming. Voor het Rijksinstituut werkte hij niet voor de natuur maar voor de visserij als bedrijfstak. Toch sluimert het thema door zijn leven. Hij was sinds zijn kindertijd natuurliefhebber, publiceerde over het zeeleven in de trant van Jac. P. Thijsse en schreef voor diens blad Levende Natuur. In 1929 ondertekende hij met Thijsse en 51 andere wetenschappers, onder wie Johanna Westerdijk en Hugo de Vries, een brief voor bescherming van moerassen en andere wilde gronden. In 1912 pleitte hij voor de Zuiderzee als 'natuurmonument', tegen de naderende afsluiting, vanwege een zeldzaam kwalletje en krabje die alleen daar voorkwamen. Als onderzoeker voer hij naar de Faeröer, IJsland en de Noordzee. Met politieboot Nautilus mat hij op de Doggerbank haringen van elke leeftijd, en op basis daarvan bepleitte hij in de jaren dertig steeds overtuigder dat er in de Noordzee sprake was van 'overbevissching' door de stoomtrawlervisserij, waarbij te veel jonge vis in de netten meekwam. Hij was voorstander van internationale samenwerking en regulering, vooral tegen de 'pufvisserij' op de allerjongste platvisjes, die vermalen werden tot eendenvoer. Zijn argument was steevast economisch: overbevissing bedreigde de Nederlandse visserij. Het voortbestaan van soorten was in die lobby geen thema. ## De toekomst Een lezing over kakapo's en wisenten hoort op het eerste gezicht niet thuis in een visserijarchief. Juist daarom is het een pareltje: een persoonlijk inkijkje in de toekomstverwachtingen van een van de meest prominente wetenschappers van het instituut. De reuzen-alk is inderdaad verdwenen, maar kiwi, kakapo en wisent zijn er nog, de laatste zelfs weer in het wild in Nederland. In 1930 kon het nog alle kanten op, en dat herinnert eraan dat de toekomst ook nu nog geheel openligt. Te zien: in het Noord-Hollands Archief tot en met 23 oktober. *Tekst: Anna Lakmaker, medewerker presentatie en educatie en samensteller van de tentoonstelling.* --- Citeer vrij, met bronvermelding en een link naar hrlm.blog (de url van het record).