Tussen handschrift en druk: het boek van Bellaert

Een drukker in een welvarende stad

Jacob Bellaert moet een van de eerste boekdrukkers van Haarlem zijn geweest. De stad was in de vijftiende eeuw een van de welvarendste van Holland en dus een goede afzetmarkt voor luxegoederen zoals boeken, die alleen voor de geletterde bovenlaag waren weggelegd. In een colofon maakt de drukker zichzelf bekend als meester Jacob Bellaert uit Zierikzee. Tussen 1483 en 1486 gaf hij zeker achttien boeken uit, vermoedelijk vanuit een werkplaats aan de Kruisstraat.

Vanden proprieteyten der dingen

Zijn belangrijkste drukwerk telt maar liefst 466 bladzijden: de enige Middelnederlandse vertaling van De proprietatibus rerum, het dertiende-eeuwse werk van de monnik Bartholomeus Engelsman dat geldt als voorloper van de encyclopedie. Papier was in die tijd de grootste kostenpost van een drukker; het werd gemaakt van lompen, en een grote voorraad inkopen was een fors financieel risico. Van het boek zijn nog zo'n vijftig exemplaren bekend, waarvan twee uit de voormalige Stadsbibliotheek Haarlem.

De meester van Bellaert

Voor dit pronkstuk liet Bellaert nieuwe letters maken en elf nieuwe houtsneden, kostbaar en ongebruikelijk in een tijd waarin drukkers zulke blokken juist van elkaar leenden. Wie de houtsnijder was weten we niet; kunsthistorici noemen hem daarom 'de meester van Bellaert'. Rijke kopers lieten hun exemplaar bovendien verfraaien met handgetekende beginletters in rode en blauwe inkt, precies op de grens van handschrift en druk. De foto's tonen de twee Haarlemse exemplaren uit de collectie die het Noord-Hollands Archief bewaart; aan een ervan zitten de originele boeksloten nog.