Muurplanten: de zeldzame muurbloem en de oprukkende muurleeuwenbek
Op oude stadswallen, grachtmuren en kerkhoven, waar de voegen nog kalk en schelpen bevatten, groeien planten die van nature op bergrotsen thuishoren. In de rubriek Natuur in Haarlem belicht IVN-Zuid-Kennemerland twee van deze muurplanten: de zeer, zeer zeldzame muurbloem en de muurleeuwenbek, die juist in de stad terrein wint.
Muurplanten hebben oude voegen nodig. In stadswallen, grachten, kerkhoven, kastelen en oude waterputten zit nog specie met veel kalk en schelpen, in plaats van het harde cement van nu. Ook huizen van een kleine 100 jaar oud hebben inmiddels voegen die door verwering geschikt zijn geworden. Onder de muurflora zitten veel varens: hun lichte, kleine sporen bereiken zulke plekken makkelijk. Van nature groeien muurplanten op rotsen in het gebergte.
De muurbloem-associatie, vernoemd naar de muurbloem, hoort tot de meest bedreigde en zeldzaamste plantengroepen. Ze omvat circa 50 soorten, sommige zeldzaam en andere heel gewoon: stengelomvattend havikskruid, muurleeuwenbek, muurvaren, gele helmbloem, margriet, akkerdistel, grote brandnetel en witte en paarse dovenetel. Muurplanten houden van warmte en handhaven zich, mede door klimaatverandering, steeds beter.
De meest iconische muurplant is de muurbloem (Erysimum cheiri), afkomstig uit het oostelijk deel van het Middellandse Zeegebied. De Romeinen brachten hem naar Nederland en gebruikten hem om bij plechtigheden godenaltaren op te sieren. De noordelijkste plek waar de plant voorkomt is de oude Stadsmuur van de Hanzestad Kampen, maar hij staat ook op de ruïne van Brederode en in Thijsse's Hof. De muurbloem is beschermd, staat op de rode lijst van bedreigde plantensoorten en geldt als zeer, zeer zeldzaam. Wie een muur restaureert waar hij groeit, moet wettelijk voorgeschreven voorzorgsmaatregelen treffen.
De muurleeuwenbek (Cymbalaria muralis) is minder zeldzaam en breidt zich vooral in stedelijk gebied uit. Het plantje uit de weegbreefamilie heeft lichtpaarse tot lila bloemen, tweezijdig symmetrisch en met een duidelijke spoor die insecten naar de nectar lokt. Bijzonder is hoe de soort zichzelf in stand houdt: door kromming van de bloemsteel worden de vruchten in de muurvoegen gedrukt. Dat lukt alleen op oud, zacht cement.
Meer weten? Ga op zondag 20 september mee met de IVN-rondleiding in Thijsse's Hof, zie de IVN-activiteitenkalender. Deze natuurrubriek wordt verzorgd door IVN-Zuid-Kennemerland (Instituut voor Natuureducatie en Duurzaamheid), www.ivn.nl/zk.
*Tekst en foto's Jan Starken in opdracht van Hans Smits.*
Dit verhaal verscheen in HRLM 105, september-oktober 2026.
Zelf iets gezien of gehoord dat in HRLM thuishoort? Tip de redactie.